De Vaan: vaandrig of herbergier?

In de stellige overtuiging dat een verre voorouder (mijn familienaam is tot 1620 teruggetraceerd) vaandrig was geweest in het leger, herlees ik in mijn luie stoel Bredero’s ‘Spaansche Brabander’, en kom er tot mijn ontzetting de woorden vaane en vaentje tegen, maar in een andere betekenis: ‘vier maten bier’. Knecht Robbeknol droomt hardop van een paar vaans kan, dat wil zeggen een paar kannen met de maat van een vaan, met Dantsicker smockkel of met dat mannelijck Rosticker bier. Gierige Geeraart beschrijft Jan Hagel’s woekerpraktijken met Schreef hy niet voor een gladde kaart een hiele vaane biers of een pijntje wijns? ‘Rekende hij niet voor een nieuw spel kaarten een hele vaan bier of een pintje wijn?’ Het kan niet anders of dit is oorspronkelijk toch hetzelfde woord vaan als het vlag-woord (Duits Fahne), en het WNT verklaart de herkomst. Het woord vaan werd overdrachtelijk gebruikt voor de vier streepjes met een haal erdoor waarmee het aantal (bier)consumpties werd afgestreept in dranklokalen. Dit tekentje lijkt wel op een vlag, vandaar. Het geeft soms vier, soms vijf maten bier aan.

Met andere woorden, realiseer ik me, vaan betekende wat wij nu een ‘turf’ noemen. Heel goed mogelijk dat mijn voorzaat-naamgever geen vaandrig was, maar een kroegbaas of een drankhandelaar. Misschien wordt het tijd om de strips over Billy Turf te herlezen en te zien of ook zijn naam aan drankgebruik gelieerd is. Intussen zijn mijn directe ouders meer van wijn dan van bier gaan houden,  maar ik heb nu een goed excuus om toekomstige slemppartijen op het conto van mijn achternaam te schrijven. En ach, bij ons is de ‘pint’ een maat voor bier en nooit voor wijn, maar zoals het citaat van Gierige Geeraart laat zien, kon Bredero de wijn per pint bestellen. Zo is de cirkel rond en schenk ik tevreden nog eens in.